🔘 दर मंगळवारी प्रकाशित साप्ताहिक स्तंभ सरळ सरळ

अबब...हृदयरोगाचे प्रमाण ३२ टक्के !

'‘दिल की हिफाजत सिर्फ दवा से नही होती,

अच्छी आदतों से जिंदगी खूबसूरत होती !

       २९ सप्टेंबर... जागतिक हृदय दिन! जगभरात हा दिवस हृदयविकाराबाबत जनजागृती करण्यासाठी साजरा केला जातो. हृदयविकाराचे वाढते प्रमाण, त्याची कारणे, प्रतिबंधात्मक उपाय आणि वेळेवर उपचार याबाबत या दिवशी विविध कार्यक्रमांच्या माध्यमातून जनजागृती केली जाते. पण प्रश्न असा आहे की, वर्षातून एक दिवस हृदयाची आठवण करून उपयोग काय? कारण हृदयाला काळजीची गरज वर्षभर असते!

      जागतिक आरोग्य संघटनेच्या माहितीनुसार, २०२२ मध्ये हृदय व रक्तवाहिन्यांच्या आजारांमुळे जगभरात सुमारे १९.८ अर्थात सुमारे दोन कोटी दशलक्ष लोकांचा मृत्यू झाला. हे जगातील एकूण मृत्यूंच्या सुमारे ३२ टक्के आहे. यातील मोठा हिस्सा हृदयविकाराचा झटका आणि स्ट्रोकमुळे होतो.  म्हणजेच हृदयरोग ही केवळ एखाद्या व्यक्तीची किंवा कुटुंबाची समस्या राहिलेली नसून ती जागतिक आरोग्याची गंभीर समस्या बनली आहे.

      भारताची परिस्थितीही चिंताजनक आहे. WHO च्या भारतविषयक माहितीनुसार, २०१६ मध्ये भारतातील एकूण असंसर्गजन्य रोगांमुळे झालेल्या मृत्यूंपैकी २७ ते ३१ टक्के मृत्यू हृदय व रक्तवाहिन्यांच्या आजारांशी संबंधित होते. विशेष म्हणजे ४० ते ६९ वर्षे वयोगटातील मृत्यूंमध्ये हृदय व रक्तवाहिन्यांच्या आजारांचा वाटा ४५ टक्के असल्याचे त्या अहवालात नमूद आहे. दरवर्षी सुमारे २८ लाख पेक्षा जास्त लोकांचा मृत्यू हृदयरोगामुळे होतो.

      हृदयरोगाची भीती एवढी मोठी असली तरी त्यातील अनेक जोखमीचे घटक आपल्या हातात आहेत.ेंप्ध् च्या मते चुकीचा आहार, शारीरिक हालचालींचा अभाव, तंबाखूचे सेवन आणि मद्याचा हानिकारक वापर हे प्रमुख जोखमीचे घटक आहेत. यामुळे रक्तदाब वाढणे, रक्तातील साखर वाढणे, कोलेस्ट्रॉलचे प्रमाण बिघडणे आणि लठ्ठपणा यांसारख्या समस्या निर्माण होतात आणि हृदयविकाराचा धोका वाढतो.

      सर्वप्रथम आपल्या ताटाकडे पाहिले पाहिजे. अति मीठ, साखर आणि चरबीयुक्त पदार्थांचे सेवन कमी केले पाहिजे. पापड, लोणचे, अतिखारट पदार्थ, पॅकबंद खाद्यपदार्थ, मैद्याचे पदार्थ, तळलेले पदार्थ आणि जंक फूड यांचे सेवन मर्यादित केले पाहिजे. त्याऐवजी पालेभाज्या, ताजी फळे, संपूर्ण धान्ये, कडधान्ये आणि संतुलित आहाराला प्राधान्य दिले पाहिजे.WHO देखील मीठ कमी करणे, फळे-भाज्यांचे सेवन वाढवणे आणि नियमित शारीरिक हालचाली करण्याचा सल्ला देते.

      दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे व्यायाम. रोज साधारण अर्धा तास नियमित शारीरिक हालचाल करण्याची सवय लावली पाहिजे. वेगाने चालणे, सायकल चालवणे, पोहणे, धावणे किंवा योगासने यापैकी आपल्या शरीराला योग्य अशी कृती नियमित केली पाहिजे. व्यायामाबरोबरच वजन नियंत्रणात ठेवणे आणि मानसिक ताण कमी करणेही महत्त्वाचे आहे.

       तिसरे म्हणजे तंबाखू आणि धूम्रपानाला स्पष्टपणे ‘नाही’ म्हटले पाहिजे. धूम्रपान करणार्‍यांमध्ये हृदयविकाराचा धोका वाढतो. WHO नुसार तंबाखूशी संबंधित हृदयरोगामुळे दरवर्षी मोठ्या प्रमाणावर मृत्यू होतात.

      आणखी एक महत्त्वाची बाब म्हणजे नियमित तपासणी. विशेषतः वाढत्या वयाबरोबर रक्तदाब, रक्तातील साखर आणि कोलेस्ट्रॉल यांची तपासणी करून त्यावर नियंत्रण ठेवणे गरजेचे आहे. मधुमेह, उच्च रक्तदाब, लठ्ठपणा, धूम्रपान किंवा कुटुंबातील हृदयरोगाचा इतिहास असेल तर वैद्यकीय सल्ल्याने तपासणी आणि प्रतिबंधात्मक उपाय अधिक गांभीर्याने केले पाहिजेत. लक्षणे नसतानाही काही जोखीम घटक असू शकतात, त्यामुळे ‘मला काही होत नाही’ हा गैरसमज धोकादायक ठरू शकतो.

आपल्या आजूबाजूला पाहिले तर कुटुंबातील, नातेवाईकांमधील किंवा परिचितांमधील एखाद्या व्यक्तीला हृदयविकाराचा झटका आलेला किंवा हृदयरोगामुळे मृत्यू झालेला अनुभव अनेकांना आलेला आहे. त्यामुळे हृदयविकार हा केवळ श्रीमंतांचा, शहरातील लोकांचा किंवा वृद्धांचा आजार आहे, असा समज करून घेणे चुकीचे आहे.

शेवटी एवढेच...

शरीर आपल्याला मिळते; पण ते निरोगी ठेवणे ही आपली जबाबदारी आहे. पैसा, संपत्ती, पद, प्रतिष्ठा मिळविण्यासाठी आपण आयुष्यभर धावतो; पण ज्याच्यासाठी हे सर्व करतो त्या शरीराची काळजी घेण्यासाठी मात्र वेळ काढत नाही. हीच खरी शोकांतिका आहे.

        जागतिक हृदय दिनाच्या निमित्ताने फक्त शुभेच्छा देण्यापेक्षा एक संकल्प करूया—तंबाखू टाळू, आहार सुधरवू, नियमित व्यायाम करू, ताण कमी करू आणि आवश्यक तपासण्या वेळेवर करू.

         शेवटी या आशयाचा एक शेर आठवतो...

‘धड़कनों को संभालकर रखिए,

यही ज़िंदगी की पहचान है,

सेहत का रखिए ख्याल,

तभी खुशहाल हर इंसान है!’

             - डॉ.राजेश राजोरे

          मो.नं. : ९८२२५९३९०३

     rajeshrajore@gmail.com

          खामगाव, जि. बुलडाणा.

(लेखक हे दैनिक देशोन्नतीच्या बुलडाणा आवृत्तीचे संपादक तसेच पत्रकारितेत पीएच.डी.पदवी प्राप्त आहेत.)