🔶 भूतान येथे 2 ऑक्टोबर रोजी होणाऱ्या स्वातंत्र्यवीर सावरकर साहित्य संमेलनात झेप हा ग्रंथ प्रकाशित होत आहे. त्या ग्रंथात सुप्रसिद्ध स्पर्धा परीक्षा तज्ञ व मिशन आयएएसचे संचालक प्रा. डॉ.नरेशचंद्र काठोळे यांनी लिहिलेला सुप्रसिद्ध सनदी अधिकारी श्री दिलीप स्वामी यांच्या वरील लेख समाविष्ट करण्यात आलेला आहे. तो असा-🔶

 महाबीजचे महाव्यवस्थापक            दिलीप स्वामी 

           महाराष्ट्र शासनाने 10 ऑक्टोबर  2025 रोजी एक परिपत्रक काढून छत्रपती संभाजीनगरचे तत्कालीन जिल्हाधिकारी श्री दिलीप स्वामी यांचा महसूल विभागाच्या कामकाजात गतिमानता आणणारा  "महसूल विभागाची कार्यपद्धती"  हा पॅटर्न संपूर्ण महाराष्ट्रात लागू करण्याचा निर्णय घेतला आहे. 

       यापूर्वी देखील सोलापूर येथे जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असताना श्री दिलीप स्वामी यांनी जिल्हा परिषदेच्या अंतर्गत येणाऱ्या शाळांमध्ये जो प्रयोग केला होता तो देखील महाराष्ट्र शासनाच्या आदेशानुसार दिलीप स्वामी पॅटर्न म्हणून संपूर्ण महाराष्ट्रात राबविल्या जात आहे. ही कार्यपद्धती  लोकांशी समन्वय साधणारी आणि कर्मचाऱ्यांचे उत्तरदायित्व वाढविणारी आहे. 

श्री दिलीप स्वामी यांची उपजिल्हाधिकारी म्हणून महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाने निवड केल्यानंतर 

त्यांची पहिली  नेमणूक  अमरावती येथे झाली. त्यांच्याबरोबर श्री अविनाश हदगल व संजय सरवदे यांना देखील अमरावतीलाच रुजू करून घेण्यात आले. पहिल्याच महिन्यात त्यांची माझी भेट झाली. ती आजही कायम आहे. 

आम्ही मिशन आयएएस राबविण्यासाठी डॉ. पंजाबराव देशमुख आयएएस अकादमी, अमरावतीची स्थापना केली. तो दिवस म्हणजे 10 ऑगस्ट 2002 . याच दिवशी श्री दिलीप स्वामी यांनी आमच्या मिशनचे ग्रंथालय व अभ्यासिका याचे रितसर उद्घाटन केले. आमची पहिली विद्यार्थिनी होती श्रीमती भाग्यश्री बाणायत. ती आता आय ए एस झालेली आहे. तिची निवड नागालँड कॅडरला झाली असून ती सध्या महाराष्ट्रात डेपुटेशनवर आहे. 

आपल्या अमरावतीच्या कार्यकाळात श्री दिलीप स्वामी यांनी अमरावतीकरांना आपलेसे करून घेतले. अंबा फेस्टिवल असो की भीमराव पांचाळे यांचे गझल संमेलन किंवा अंजनगाव सुर्जी येथील संत साहित्य संमेलन असो किंवा दर्यापूरचा आई महोत्सव असो श्री दिलीप स्वामी या उत्सवाचा एक भाग होऊन गेले होते. 

यवतमाळ हा आत्महत्याग्रस्त जिल्हा. शेतकऱ्यांच्या सगळ्यात जास्त आत्महत्या यवतमाळ जिल्ह्यात झाल्या आहेत. साहेब पुसदला उपविभागीय अधिकारी होते. त्यांनी  या आत्महत्या थांबविण्यासाठी भरपूर प्रयत्न केले. राबराब राबले.त्याचा असा परिणाम झाला की काही प्रमाणात आत्महत्येचे प्रमाण घटले. सर्व प्रसार माध्यमांनी या घटनेची दखल घेतली. त्या काळात खरेखुरे आयडॉल म्हणून त्यांच्यावर पुस्तकही निघाले. आपण काम करीत जावे. ते प्रामाणिकपणे लोकाभिमुख पारदर्शक व समन्वय साधणारे असले तर लोक आपोआप प्रशासनाला आपलेसे करतात. ती किमया श्री दिलीप स्वामी यांना साधली आहे आणि म्हणूनच आज महाराष्ट्र शासनाने त्यांची ही महसूल कार्यप्रणाली संपूर्ण महाराष्ट्रात राबवून त्यांच्या गौरव केला आहे. 

यापूर्वी काही जिल्हाधिकाऱ्यांचे असेच पॅटर्न राबविल्या गेले आहेत. लखिना पॅटर्न, चंद्रशेखर पॅटर्न हे आजही आमच्या लक्षात आहेत. आता त्यात भर पडली आहे श्री दिलीप स्वामी यांच्या महसूल कार्यप्रणालीची .

सर्वसामान्य नागरिकांची कामे वेळेवर झालीत तर नागरिकांना दिलासा मिळतो .हाच धागा पकडून श्री दिलीप स्वामी यांनी महसूल कर्मचाऱ्यांना कामांमध्ये पारदर्शकता ठेवण्याची सूचना केली आणि अमलात आणली. तसेच लोक आणि प्रशासन यामध्ये समन्वय असणे गरजेचे आहे. येणाऱ्या नागरिकांमुळे आपली नोकरी सुरक्षित आहे त्यामुळे त्याच्याशी प्रेमाने सुसंवाद साधणे गरजेचे आहे. ते या माध्यमातून साध्य झाले. कर्मचाऱ्यांनी त्यांचे उत्तर द्यायची व त्यांचे उत्तरदायित्व समजून घेतले म्हणजे कामे सुलभ होतात. जपानमध्ये ताबडतोब कामे होतात. पेंडिंग राहत नाहीत. लोक संपाच्या दिवशी एक तास जास्त काम करतात. बूट बनविणाऱ्या एका कंपनीतील कामगारांनी संप काळात एकाच पायाचा बूट बनविला. आणि आपला संप यशस्वी करून दाखविला. जपानमध्ये जी देशभक्ती आहे ती आपल्या भारतामध्ये आणण्यासाठी काही अधिकारी प्रयत्न करीत आहेत. त्यामध्ये दिलीप स्वामी सरांचे नाव वरच्या क्रमांकावर आहे. 

खरं म्हणजे यासाठी खूप प्रयत्न करावे लागतात. रात्री उशिरा कार्यालयात बसावे लागते. कोणतेही काम ताबडतोब करावे लागते. ही किमया दिलीप स्वामी साहेबांना साधली  आहे .म्हणतात ना ,

 "जितने वाले कोई  अलग काम नही करते व हर काम अलग ढंग से करते है "

या शिव खेडाच्या म्हणण्यानुसार  दिलीप स्वामी साहेब सुरुवातीपासून काम करीत आहेत. 

मला आठवते अमरावतीला उपविभागीय अधिकारी असताना त्यांच्याकडे  जात  प्रमाणपत्र  पडताळणी प्रमाणपत्र, उत्पन्नाचे दाखले  देण्याचे काम होते. नेमका तो जून जुलै महिना होता . विद्यार्थ्यांचे प्रवेश त्यावर अवलंबून होते .साहेब रात्र रात्रभर जागून त्या दिवशीचे काम त्या दिवशी करायचे. कामाचा व्याप वाढला. साहेबांनी जिल्हाधिकाऱ्यांना विनंती केली की सर माझ्या मदतीला एक उपजिल्हाधिकारी द्या. जिल्हाधिकारी यांनी ताबडतोब त्यांच्या मदतीला एक उपजिल्हाधिकारी दिला. पण दिलीप स्वामी  साहेबांचे काम होते ज्या दिवशी अर्ज केला त्याच दिवशी त्या मुलाला प्रमाणपत्र मिळत होते .पण त्यांचे दुसरे सहकारी उपजिल्हाधिकारी मात्र विलंब लावत होते. साहेबांच्या हे जेव्हा लक्षात आले आणि विद्यार्थ्यांच्या तक्रारी यायला लागल्या . तेव्हा साहेबांनी रात्रीचा दिवस केला आणि त्या उप जिल्हाधिकाऱ्यांची कामे स्वतःकडे ओढवून घेतली. त्यामुळे अनेकांचे प्रवेश झाले. अनेकांनी प्रत्यक्ष भेटून श्री दिलीप स्वामी यांचे  आभार मानले. 

अब्राहम लिंकन यांनी लोकशाहीची जी व्याख्या केली आहे त्याप्रमाणे श्री दिलीप स्वामी हे काम करीत आहेत.

 एका जिल्हाधिकाऱ्याला दोन बहुमान मिळावे हा महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एकमेव प्रसंग  असावा. सोलापूरला  जिल्हा परिषदेमध्ये मुख्य कार्यकारी अधिकारी असताना त्यांनी राबविलेला जो पॅटर्न आहे तो तेव्हाच महाराष्ट्र शासनाने संपूर्ण महाराष्ट्रातील जिल्हा परिषदेसाठी लागू केला होता. आणि आता संभाजीनगर मध्ये त्यांनी जी महसूल कार्यप्रणाली प्रारंभ केली आहे, ती  प्रणाली संपूर्ण महाराष्ट्रातील संपूर्ण जिल्ह्यात राबवून महाराष्ट्राने त्यांचा अभूतपूर्व गौरव केलेला आहे. कोरोनाच्या काळातही स्वतःला कोरोना झाला असतानाही दवाखान्यातून काम करणारा हा माणूस खऱ्या अर्थाने अनन्यसाधारण आहे .राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांनी ज्याप्रमाणे म्हटले आहे, " माणूस द्या मज माणूस द्या " त्याप्रमाणे काम करणारा हा जिल्हाधिकारी आहे . प्रशासनातील सर्व अधिकाऱ्यांनी जर त्यांचा आदर्श डोळ्यासमोर ठेवला तर महाराष्ट्र खऱ्या अर्थाने लोकाभिमुख झाल्याशिवाय राहणार नाही .या ठिकाणी आपलीही म्हणजे नागरिकांची भूमिका महत्त्वाची आहे. नागरिक म्हणून आपला खारीचा वाटा उचलू या . श्री दिलीप स्वामी साहेबांनी तो प्रयत्न केला आहे आपण त्यांना मदत केली पाहिजे, तर पुण्याच्या खेड तालुक्यातील जालिंदर नगर येथील शाळा ज्याप्रमाणे संपूर्ण जगतात पहिल्या क्रमांकावर आली त्याप्रमाणे आपला महाराष्ट्र देखील प्रगती करू शकतो . त्यासाठी आपण श्री दिलीप स्वामी यांना सहकार्य करणे गरजेचे आहे. साहेब आता छत्रपती संभाजी नगर वरून अकोला येथे महाबीज चे व्यवस्थापकीय संचालक म्हणून आलेले आहेत. या ठिकाणी आल्याबरोबर त्यांनी शेतकऱ्यांच्या हिताची पावले उचलली आहेत. त्यांच्या विविध उपक्रमात आपले  लोकप्रतिनिधी, अधिकारी कर्मचारी, नागरिक त्यांना प्रतिसाद देतील अशी अपेक्षा आहे.

०००