🌹दैनिक देशोन्नती मध्ये दर मंगळवारी प्रकाशित माझा साप्ताहिक स्तंभ सरळ सरळ

पोषणाचा मंत्र... निरोगी जीवनाचा आधार!

‘थाली में अगर पोषण का रंग भर जाएगा,

हर इंसान स्वस्थ और सक्षम बन जाएगा।

 ✍🏻 आजपासून म्हणजेच १सप्टेंबरपासून ७सप्टेंबरपर्यंत देशभरात राष्ट्रीय पोषण सप्ताह साजरा केला जाणार आहे. आरोग्य, उत्पादकता आणि सर्वांगीण विकासासाठी संतुलित आहार व पोषणाचे महत्त्व जनतेपर्यंत पोहोचविणे हा या सप्ताहाचा प्रमुख उद्देश आहे. भारतात राष्ट्रीय पोषण सप्ताहाची सुरुवात १९८२ मध्ये खाद्य व पोषण मंडळामार्फत करण्यात आली.

             संतुलित आहार म्हणजे केवळ भात, पोळी किंवा भाजी खाणे नव्हे. आपल्या ताटात डाळी-वरण, कडधान्ये, हिरव्या पालेभाज्या, विविध रंगांची फळे, दूध-दही, भरड  धान्ये आणि तृणधान्ये यांचा योग्य प्रमाणात समावेश असणे आवश्यक आहे.

         शरीराची वाढ, ऊर्जा, रोगप्रतिकारक शक्ती आणि विविध अवयवांचे कार्य व्यवस्थित सुरू ठेवण्यासाठी प्रथिने, जीवनसत्त्वे, कर्बोदके, चरबी, खनिजे आणि इतर सूक्ष्म पोषक घटकांची गरज असते. त्यामुळे एकाच प्रकारच्या अन्नावर अवलंबून न राहता विविधता असलेला आहार घेणे महत्त्वाचे आहे.

भारतासारख्या मोठ्या आणि विविधतेने नटलेल्या देशात पोषणाचा प्रश्न केवळ वैयक्तिक नाही, तर सामाजिक आणि राष्ट्रीय प्रश्न आहे. राष्ट्रीय अन्नसुरक्षा कायदा (NFSA) अंतर्गत देशातील सुमारे दोन-तृतीयांश लोकसंख्येला अनुदानित धान्याची तरतूद आहे. सध्या कमाल ८१.३५ कोटींच्या कव्हरेजपैकी सुमारे ८० कोटी ६० लाख व्यक्ती या व्यवस्थेत समाविष्ट आहेत.

              शाळकरी मुलांच्या पोषणासाठी प्रधानमंत्री पोषण शक्ती निर्माण (PM POSHAN) योजनेअंतर्गत सरकारी आणि अनुदानित शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांना गरम शिजवलेले जेवण दिले जाते.    २०२५ च्या अधिकृत माहितीनुसार या योजनेत सुमारे ११कोटी२० लाख विद्यार्थी आणि १०लाख३६ शाळांचा समावेश होता.

अंगणवाडीच्या माध्यमातूनही बालके, गर्भवती महिला आणि स्तनदा मातांसाठी पोषणसेवा दिल्या जातात. पोषण ट्रॅकरच्या जानेवारी २०२६ च्या अधिकृत आकडेवारीनुसार देशभरातील १४ लाख ३ हजार अंगणवाडी केंद्रे या डिजिटल व्यवस्थेशी जोडली गेली असून सुमारे ८.९० कोटी लाभार्थी नोंदणीकृत होते. यामध्ये बालके, गर्भवती महिला, स्तनदा माता आणि किशोरवयीन मुलींचा समावेश आहे.

              सरकारच्या विविध योजना आणि मोहिमा सुरू असतानाही देशासमोर कुपोषणाचे आव्हान पूर्णपणे संपलेले नाही. बालकांमध्ये कमी वजन, वाढ खुंटणे आणि अशक्तपणा यांसारख्या समस्या अद्याप आढळतात. विशेषतः ग्रामीण, दुर्गम आणि आदिवासी भागात पोषणाची समस्या अधिक गंभीर स्वरूप धारण करते.

             महाराष्ट्राचाही विचार केला तर कुपोषणाचे आव्हान अजून संपलेले नाही. विशेषतः दुर्गम आणि आदिवासी भागातील बालके व महिलांच्या पोषणाकडे अधिक गांभीर्याने लक्ष देण्याची गरज आहे. केवळ योजना जाहीर करून उपयोग नाही; त्या योजनांचा लाभ शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचतो आहे की नाही? आहाराची गुणवत्ता योग्य आहे की नाही? आणि प्रत्यक्षात बालकांच्या आरोग्यात सुधारणा होते आहे की नाही? याचे सातत्याने परीक्षण झाले पाहिजे.

              आज भारतासमोर एकीकडे कुपोषणाची समस्या आहे, तर दुसरीकडे बदलत्या जीवनशैलीमुळे लठ्ठपणा, मधुमेह आणि इतर जीवनशैलीशी संबंधित आजारांचे वाढते प्रमाण हीदेखील चिंता आहे. सरकारच्या योजना आहेत, धान्याची व्यवस्था आहे, शाळांमध्ये पोषण आहार आहे, अंगणवाड्यांतून सेवा दिल्या जात आहेत; मग कुपोषणाचे आव्हान अजूनही कायम का?’

         दुसरीकडे फास्ट फूड व पॅकेज्ड खाद्यपदार्थ, जास्त साखर, मीठ आणि तेलाचा वापर, व्यायामाचा अभाव आणि बैठी जीवनशैली यामुळे अनेकांच्या आरोग्यावर विपरीत परिणाम होत आहेत. त्यामुळे पोषण म्हणजे केवळ भूक भागविणे नव्हे, तर योग्य अन्न, योग्य प्रमाण आणि योग्य जीवनशैली यांचा समन्वय होय.

                राष्ट्रीय पोषण सप्ताहाच्या निमित्ताने प्रत्येक कुटुंबाने आपल्या स्वयंपाकघराकडे आणि ताटाकडे एकदा नव्याने पाहण्याची गरज आहे. महागडे पदार्थ खाणे म्हणजे पौष्टिक आहार नव्हे. आपल्या पारंपरिक आहारातील डाळी, कडधान्ये, भाज्या, फळे, ज्वारी-बाजरी-नाचणीसारखी भरड धान्ये, दूध-दही आणि स्थानिक उपलब्ध अन्नपदार्थ यांचा योग्य वापर केला तरी संतुलित आहार घेता येतो.

पोषण सप्ताह हा केवळ सात दिवसांचा कार्यक्रम न राहता सातत्याने पाळली जाणारी जीवनशैली बनली पाहिजे. कुपोषण दूर करणे, बालकांचे आरोग्य सुधारणे, मातांचे पोषण सुनिश्चित करणे आणि त्याचवेळी वाढत्या लठ्ठपणा व जीवनशैलीजन्य आजारांवर नियंत्रण मिळविणे हे आपले सामूहिक उद्दिष्ट असले पाहिजे.

             कारण शेवटी एवढे मात्र खरे— निरोगी नागरिक हीच देशाची खरी संपत्ती आणि सक्षम राष्ट्राची खरी ताकद आहे. शेवटी एक शेर आठवतो.....

‘दौलत से नहीं मिलती, सेहत की ये सौगात,

संतुलित भोजन ही रखता है जीवन को आबाद।

         - डॉ. राजेश राजोरे

          संवाद : 9822593903

            खामगाव, जि. बुलडाणा.

(लेखक हे दैनिक देशोन्नतीच्या बुलडाणा आवृत्तीचे संपादक तसेच पत्रकारितेत पीएच.डी.पदवी प्राप्त आहेत.)