अंगस्थिती – शरीराचा डौल आणि आरोग्याचा पाया
संकलन :
डॉ. जितेंद्र चंद्रकांत घोसाळकर
धन्वंतरी गोपियुश, अलीबाग, रायगड
संवाद : 8484991388 7798617222
मानवी शरीर हे निसर्गाने अत्यंत सूक्ष्म आणि सुंदर रचनेने घडवले आहे. प्रत्येक हाड, प्रत्येक स्नायू आणि सांधा विशिष्ट कार्यासाठी बनलेला आहे. या सर्व घटकांची योग्य जुळवाजुळव होऊन जेव्हा शरीर आपली नैसर्गिक, सुखद आणि संतुलित स्थिती राखते, तेव्हाच त्याला “अंगस्थिती (Posture)” म्हणतात.
शरीराची ही अंगस्थिती म्हणजेच आपल्या आरोग्याचा पाया आहे. माणूस स्वस्थ बसतो, उभा राहतो, चालतो, वाकतो किंवा झोपतो — या सर्व क्रियांमध्ये स्नायूंना ताण न पडता शरीर आपले कार्य योग्य रीतीने पार पाडते, तेव्हाच ती अंगस्थिती सुयोग्य ठरते.
सुयोग्य अंगस्थिती म्हणजे काय?
डौलदार उभे राहणे, ऐटीत चालणे, सहज बसणे — या सर्व गोष्टी अंगस्थितीवर अवलंबून असतात.
अंगस्थितीबद्दल ठरावीक साचे सांगता येत नाहीत, कारण प्रत्येक व्यक्तीचे शरीर वेगळे असते. तरीसुद्धा काही मूलभूत गोष्टी सर्वांनाच लागू होतात:
बसताना: पाठ सरळ आणि ताठ असावी पण ताणलेली नाही; खांदे सैल, डोके सरळ.
उभे राहिल्यावर: शरीराची रेषा डोके, खांदे, पाठ, कंबर, गुडघे आणि पायाच्या टाचांपर्यंत एकाच सरळ ओळीत असावी.
@चालताना: छाती थोडी वर, नजर समोर, आणि पाय सरळ जमिनीवर पडावेत.
काम करताना: बसल्यावर डोके, खांदे आणि श्रोणी एकाच रेषेत असावेत.
योग्य अंगस्थितीत असताना शरीरावर कुठेही अवास्तव ताण पडत नाही. स्नायूंचे कार्य सुयोग्य राहते, रक्तसंचरण नीट होते आणि श्वसन, पचन यांसारख्या अंतर्गत क्रिया सुरळीत चालतात.
बाल्यावस्था आणि अंगस्थिती:
अंगस्थितीची पायाभरणी बाल्यावस्थेतच होते. साधारणपणे वयाच्या एकविसाव्या वर्षापर्यंत अंगस्थिती कायमस्वरूपी ठरते.
लहान मुलांची श्रोणी (pelvis) पूर्ण विकसित झालेली नसते; त्यामुळे ते पोट थोडं पुढे काढून चालतात. ही गोष्ट नैसर्गिक असून ती काळानुसार सुधारते.
परंतु, मुडदूसपणा, सपाट पाऊल (flat foot),
पाठीचा कणा वाकडा होणे (scoliosis, kyphosis),
दृष्टी किंवा श्रवणदोष,भित्रेपणा वा आत्मविश्वासाचा अभाव.यांमुळे मुलांची अंगस्थिती विकृत होऊ शकते.
म्हणूनच मुलावर रागावून “सरळ बस!” “ताठ उभा राह!” असे सांगणे योग्य नाही. त्यामागील कारण शोधून त्यावर उपाय करणे अधिक आवश्यक आहे.
#प्रौढावस्थेतील अंगस्थितीवरील परिणाम:
प्रौढावस्थेत पुढील कारणांमुळे अंगस्थिती विकृत होऊ शकते:
@कण्याचे विकार — पाठदुखी, मणक्यांमधील चकती (Disc) हलणे.
@संधिशोथ (Arthritis) — सांध्यांची सूज किंवा वेदना.
@श्रोणिसंधितंत्रिकाशोथ (Sciatica) — मांडीमागील तंत्रिकेची जळजळ.
अतिताठ किंवा अतिशिथिल स्नायूंची स्थिती.
अयोग्य पादत्राणे, चुकीचा बसण्याचा प्रकार किंवा लांब वेळ संगणकावर काम.
या सर्वांमुळे कण्यावर आणि स्नायूंवर अनावश्यक ताण येतो, परिणामी पाठीचे दुखणे, मानदुखी, थकवा, श्वास घेण्यात त्रास, रक्तप्रवाहात अडथळा, पचनबिघाड अशी लक्षणे दिसतात.
#आयुर्वेदीय दृष्टीने अंगस्थिती:
आयुर्वेदात अंगस्थितीचे आरोग्य वातदोष आणि स्नायुसंस्था यांच्याशी निगडित मानले गेले आहे.
शरीरात वातदोष वाढला की स्नायूंमध्ये कंप, आकडी, stiffness येते.
चुकीच्या आसनांमुळे कटीग्रह, गृध्रसी, अमवात यांसारखे विकार उद्भवतात.
#उपाय:
नियमित योगासन (ताडासन, त्रिकोणासन, भुजंगासन)
अभ्यंग (तेल मालिश) — विशेषतः कटी, पृष्ठ, सांधे यावर.
मृदू व्यायाम आणि प्राणायाम.
संतुलित आहार, विशेषतः स्नायूबल वाढविणारे पदार्थ जसे की तूप, दूध, मूग, तिल, गहू.
#अंगस्थिती तपासण्याची सोपी पद्धत:
भिंतीला टेकून उभे राहा —
जर अंसफलक (खांद्याची हाडे) आणि श्रोणी (ढुंगण) दोन्ही भिंतीला लागली असतील, तर तुमची अंगस्थिती प्राकृत आहे.
यावेळी डोके सरळ, नजर समोर आणि पोट आत घेतलेले असावे.
पायांची बोटे सरळ समोर दिशेला असावीत.
ही स्थिती राखण्याचा सराव केल्यास शरीराचे संतुलन आणि आत्मविश्वास दोन्ही वाढतात.
#अंगस्थिती सुधारण्यासाठी काही उपाय:
1. बसण्याची खुर्ची योग्य उंचीची असावी.
गुडघे आणि नितंब समान उंचीवर येतील अशी उंची ठेवा.
2. काम करताना मॉनिटर डोळ्याच्या समोर असावा.
3. लांब वेळ बसून काम करताना दर तासाला एकदा उठून चालावे.
4. योगासने: ताडासन, भुजंगासन, गोमुखासन, शलभासन.
5. झोपताना गादी खूप मऊ किंवा खूप कठीण नसावी.
6. वजन संतुलित ठेवा. अतिस्तूलपणामुळे कण्यावर ताण पडतो.
अंगस्थिती ही केवळ डौलदारपणाची खूण नाही, तर ती आपल्या आरोग्याचे प्रतिबिंब आहे. योग्य अंगस्थिती असली की शरीर सुदृढ राहते, श्वसन आणि रक्तप्रवाह नीट होतो, आत्मविश्वास वाढतो आणि मनही प्रसन्न राहते.
म्हणूनच, दररोज काही मिनिटे स्वतःच्या उभ्या-बसण्याच्या सवयींकडे लक्ष द्या. “शरीर सरळ, मन स्थिर” हा मंत्र आयुष्यभर लक्षात ठेवा.
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा