“रिफाइंड तेल” म्हणजे रासायनिक प्रक्रियेद्वारे स्वच्छ केलेले तेल — यात रंग, वास, चव, आणि नैसर्गिक घटक बदलले जातात, जेणेकरून तेल अधिक दीर्घकाळ टिकणारे आणि आकर्षक दिसणारे बनते.
रिफाइंड तेल म्हणजे काय आणि ते कसे बनते?
लेखक
✍️ डॉ. जितेंद्र घोसाळकर
धन्वंतरी गोपियुश उपचार
संवाद : 7798617222
“रिफाइंड तेल” म्हणजे रासायनिक प्रक्रियेद्वारे स्वच्छ केलेले तेल —
यात रंग, वास, चव, आणि नैसर्गिक घटक बदलले जातात, जेणेकरून तेल अधिक दीर्घकाळ टिकणारे आणि आकर्षक दिसणारे बनते.
परंतु या प्रक्रियेमुळे शरीरासाठी आवश्यक पोषक तत्त्वे नष्ट होतात आणि तेल जास्त प्रमाणात रासायनिकदृष्ट्या प्रक्रिया केलेले (chemically processed) बनते.
#रिफायनिंगची टप्प्याटप्प्याने प्रक्रिया
१. तेलाचे रासायनिक विलयन (Solvent Extraction)
सुरुवातीला, बी किंवा बिया (उदा. सोयाबीन, सूर्यफूल, कापूसबिया) यांच्यातून तेल काढण्यासाठी Hexane (हॅग्झेन) नावाचा रासायनिक सॉल्व्हेंट वापरतात.
हॅग्झेन हे पेट्रोलियम डेरिव्हेटिव्ह आहे — म्हणजेच ते गॅसोलीनसारखे रसायन आहे.
हे तेल काढण्याची क्षमता वाढवते, पण त्यासोबत तेलातील नैसर्गिक फॅटी अॅसिड्स, व्हिटॅमिन ई, बीटा-कॅरोटीन, फॉस्फोलिपिड्स यांचा नाश करते.
२. डिगमिंग (Degumming)
या प्रक्रियेत तेलातील चिकट पदार्थ (गम्स) आणि फॉस्फोलिपिड्स काढले जातात.
यासाठी फॉस्फोरिक आम्ल आणि गरम पाणी वापरले जाते.
या प्रक्रियेमुळे तेल अधिक “स्वच्छ” दिसते, पण तेलाची नैसर्गिक स्थिरता आणि पोषणमूल्य कमी होते.
३. न्यूट्रलायझेशन (Neutralization)
आता तेलातील फ्री फॅटी अॅसिड्स काढण्यासाठी कॉस्टिक सोडा (NaOH) वापरतात.
या रासायनिक अभिक्रियेमुळे काही प्रमाणात साबणासारखी द्रव्ये तयार होतात जी फिल्टर करून काढली जातात.
या प्रक्रियेत व्हिटॅमिन ई आणि अँटिऑक्सिडंट्स पूर्णपणे नष्ट होतात.
४. ब्लीचिंग (Bleaching)
तेलाचा रंग सुधारण्यासाठी ब्लीचिंग क्ले किंवा अॅक्टिव्हेटेड कार्बन वापरले जाते.
यामुळे बीटा-कॅरोटीन, क्लोरोफिल, आणि इतर नैसर्गिक रंगद्रव्ये (जे कोलेस्टेरॉल कमी करण्यास मदत करतात) पूर्णतः नष्ट होतात.
त्यामुळे तेल पारदर्शक आणि फिकट दिसते.
५. डिओडोरायझेशन (Deodorization)
रासायनिक वास काढण्यासाठी तेल ३००–४६०°F (सुमारे १५०–२३०°C) तापमानावर वाफेने उकळले जाते.
या अतितापामुळे trans fats तयार होतात, जे शरीरासाठी अत्यंत घातक असतात.
शेवटी preservatives आणि antioxidants (जसे की BHA, BHT) मिसळले जातात, जे तेल खराब होऊ देत नाहीत — पण ते यकृत आणि पेशींवर विपरीत परिणाम करतात.
६. मिश्रण (Blending)
आता अनेक देशांमध्ये (आणि भारतातसुद्धा) शासनाने विशिष्ट प्रमाणात पाम तेल (Palm Oil) मिसळण्यास परवानगी दिली आहे.
हे पाम तेल स्वस्त आणि गुळगुळीत असते, परंतु सॅच्युरेटेड फॅट्स फार प्रमाणात असतात — जे हृदयविकार आणि कोलेस्टेरॉल वाढवतात.
#आरोग्यावर होणारे दुष्परिणाम
रिफाइंड तेलाचे दीर्घकालीन सेवन खालील विकारांना आमंत्रण देते:
1. हृदयविकार, रक्तदाब वाढ
2. थायरॉईड, तणाव, स्मरणशक्ती कमी होणे
3. संधिवात, कर्करोग, लठ्ठपणा
4. रक्तातील कोलेस्टेरॉल वाढ
5. पचनसंस्थेचे विकार आणि अग्निमांद्य
#आयुर्वेदिक व नैसर्गिक पर्याय
आयुर्वेदानुसार, तेल "स्नेह" (प्रेम, स्निग्धता) दर्शवते —
तेल शरीर, मन आणि ओज यांना पोषण देतं.
म्हणून जास्त उष्ण, रासायनिक, गंधयुक्त तेल शरीरासाठी विषासमान ठरते.
✅ उत्तम पर्याय
1. लाकडी घाण्यावर काढलेले (कोल्ड प्रेस्ड / घाणीचे तेल):
तापमान ४०°C पेक्षा कमी ठेवले जाते
पोषक तत्त्वे, चव आणि सुगंध टिकतात
रासायनिक पदार्थ अजिबात नसतात.
2. स्थानिक बींवर आधारित तेल वापरावे:
कोकणात — नारळ तेल
महाराष्ट्रात — शेंगदाणा तेल
विदर्भात — तीळ तेल
उत्तर भारतात — मोहरी तेल
3. घरी ओळखण्याचे उपाय:
लाकडी घाणीचे तेल रंगाने गडद व गंधाने नैसर्गिक असते
थंड ठिकाणी ठेवले की ते घट्ट होते (रिफाइंड तेल तसे होत नाही)
#आयुर्वेद सांगतो —
“स्नेहं जीवनं च।”
म्हणजेच — तेल हेच जीवन आहे.
म्हणून, रासायनिक नव्हे तर नैसर्गिक स्नेह स्वीकारा
धन्यवाद
उत्तर द्याहटवा